Το διαγνωστικό εγχειρίδιο των ψυχιατρικών διαταραχών στην τελευταία του έκδοση (DSM-5-TR) χαρακτηρίζει τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) ως «ένα επίμονο μοτίβο απροσεξίας και/ή υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας που παρεμποδίζει τη λειτουργία ή την ανάπτυξη».
Τα τελευταία χρόνια σημειώνεται σημαντική αύξηση στη διάγνωση της ΔΕΠΥ παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, σε παιδιά και ενήλικες. Οι λόγοι για αυτή την αύξηση ποικίλλουν. Κατά κύριο λόγο η ευαισθητοποίηση του πληθυσμού (γονείς, δάσκαλοι) ως προς τη διαταραχή αυτή, η μείωση στίγματος προς τη ψυχική υγεία, η αύξηση των συμπτωμάτων κατά τη διάρκεια της πανδημίας και της εξ ’αποστάσεως εκπαίδευσης, η μεγαλύτερη πρόσβαση στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, και η διεύρυνση των κριτηρίων διάγνωσης στα ψυχιατρικά εγχειρίδια.
Όμως η καθημερινότητα των ατόμων με ΔΕΠΥ είναι αρκετά πιο πολύπλοκη από τον παραπάνω κλινικό ορισμό. Πρόκειται για μια εξαιρετικά ετερογενή πάθηση, η οποία εκδηλώνεται διαφορετικά από άτομο σε άτομο. Οι περισσότεροι που πληρούν κριτήρια για διάγνωση δεν βιώνουν δυσλειτουργία σε όλες τις συνθήκες, αλλά τείνουν να βιώνουν ως πιο απαιτητικά τα περιβάλλοντα στα οποία έχουν περιορισμένη αυτονομία ή που χρειάζονται συγκέντρωση σε προκαθορισμένες εργασίες. Αν τοποθετήσουμε τα ίδια άτομα π.χ. σε περιβάλλοντα που χαρακτηρίζονται από καινοτομία ή στα οποία διαχειρίζονται επείγοντα ζητήματα, οι ίδιες ακριβώς τάσεις – που συνήθως χαρακτηρίζονται ως «απροσεξία» ή «παρορμητικότητα» – μπορούν να συμβάλουν στην έντονη συγκέντρωση, στην υψηλή ενεργητικότητα και στη δημιουργική επίλυση προβλημάτων.
Τα άτομα με ΔΕΠΥ έχουν από καιρό αναγνωρίσει ότι η διαταραχή αυτή μπορεί να είναι τόσο επιβλαβής όσο και ωφέλιμη. Οι ερευνητές, ωστόσο, έχουν επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στις αρνητικές επιπτώσεις της και όσοι μελετούν τις θεραπείες, τείνουν να ορίζουν την επιτυχία ως μείωση των συμπτωμάτων της ΔΕΠΥ χωρίς να λαμβάνουν ιδιαίτερα υπόψη τα πιθανά οφέλη της.
Βάση αυτής της πραγματικότητας, η νευροεπιστήμονας Anne-Laure Le Cunff (Distractibility and Impulsivity in ADHD as an Evolutionary Mismatch of High Trait Curiosity | Evolutionary Psychological Science | Springer Nature Link) θέτει λοιπόν το εξής επιστημονικό ερώτημα: πώς είναι δυνατόν οι ίδιες ικανότητες προσοχής στα άτομα με ΔΕΠΥ να συνδέονται τόσο με δυσλειτουργία όσο και με υψηλή απόδοση, ανάλογα με το περιβάλλον;
Μελέτες νευροαπεικόνισης υποδεικνύουν ότι τα άτομα με ΔΕΠΥ διαφέρουν ως προς τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός τους ανταποκρίνεται στα νέα ερεθίσματα, με τα αποτελέσματα να υποδηλώνουν αυξημένη ευαισθησία όταν υπάρχουν νέες πληροφορίες (People with ADHD may have an underappreciated advantage: Hypercuriosity). Η ίδια αυξημένη ευαισθησία στην αξία της γνώσης/πληροφορίας που δίνεται από τα άτομα με ΔΕΠΥ εκδηλώνεται και συμπεριφορικά, σε πειράματα που έχουν σχεδιαστεί για τη μέτρηση της τάσης για εξερεύνηση. Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι, για ορισμένους ανθρώπους, η ίδια η πληροφορία είναι όσο ελκυστική όσο μια ανταμοιβή. Το ερώτημα «Τι θα ανακαλύψω στη συνέχεια;» δεν είναι απλώς ενδιαφέρον – είναι συναρπαστικό, όπως το φαγητό για κάποιον που πεινάει.
Αυτό το προφίλ προσοχής είναι αυτό που η Le Cunff αποκαλεί «υπερ-περιέργεια», μια παρορμητική κινητήρια δύναμη που στρέφεται προς νέες, αβέβαιες ή ανεξιχνίαστες πληροφορίες, η οποία μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονη σε ορισμένα άτομα με ΔΕΠΥ και η οποία μπορεί να υπερισχύει άλλων προτεραιοτήτων, ερχόμενη σε σύγκρουση με μακροπρόθεσμους στόχους ή εξωτερικές απαιτήσεις.
Με το πρίσμα της υπερ-περιέργειας μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα κάποιες από τις αινιγματικές πτυχές της ΔΕΠΥ. Εξηγεί γιατί η προσοχή μετατοπίζεται τόσο εύκολα σε συνθήκες με χαμηλό ερέθισμα και επαναλαμβανόμενο περιεχόμενο, ενώ μπορεί να παραμένει σταθερή όταν ένα πρόβλημα είναι επείγον ή γεμάτο άγνωστες παραμέτρους. Εξηγεί γιατί το ίδιο άτομο που αναζητά ενδιαφέροντα προβλήματα για να εξερευνήσει μπορεί επίσης να νιώθει παγιδευμένο από τη δική του περιέργεια, ακολουθώντας ίχνη που το απομακρύνουν από αυτό που είχε αρχικά σκοπό να κάνει. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι μια γενική έλλειψη προσοχής, αλλά μια αναντιστοιχία μεταξύ του τρόπου με τον οποίο ρυθμίζεται η προσοχή του ατόμου και των απαιτήσεων των διαφορετικών περιβαλλόντων που βρίσκεται το άτομο.
Η σύνδεση μεταξύ παρορμητικότητας και περιέργειας φαίνεται λογική σε διάφορους ερευνητές του κλάδου, οι οποίοι υποψιάζονται ότι τα χαρακτηριστικά που συνδέονται με τη ΔΕΠΥ μπορεί να ήταν πλεονεκτικά στα περιβάλλοντα των προγόνων μας, τα οποία ήταν συνήθως νομαδικά (How evolutionary thinking can help us to understand ADHD | BJPsych Advances | Cambridge Core). Οι άνθρωποι εξελίχθηκαν σε έναν κόσμο που ήταν απρόβλεπτος. Το να υπάρχουν άτομα αρκετά παρορμητικά — και περίεργα — ώστε να εξερευνούν άγνωστες ή επικίνδυνες καταστάσεις θα είχε βοηθήσει στην επιβίωση της ομάδας τους, πρότεινε και η Le Cunff.
Τα σύγχρονα περιβάλλοντα, ωστόσο, έχουν υπερβολική διαθεσιμότητα σε πόρους και πληροφορίες και συχνά χαρακτηρίζονται από καθιστική ζωή. Έτσι, ένα άτομο που σήμερα έχει την τάση να ρίχνεται με τα μούτρα στο άγνωστο μπορεί να φαίνεται παρορμητικό ή ακόμα και απερίσκεπτο. Αυτό είναι το αποτέλεσμα της αναντιστοιχίας του τρόπου που λειτουργεί η προσοχή που χαρακτηρίζεται από υπερβολική περιέργεια και του σύγχρονου περιβάλλοντός μας.
Τα σχολεία και οι χώροι εργασίας συχνά ενισχύουν αυτή την αναντιστοιχία. Σε αυτούς τους χώρους όπου επικρατεί η ακινησία και συχνά η ησυχία, οι υπερβολικά περίεργοι μαθητές ενδέχεται να διαταράξουν την τάξη, ενώ οι υπερβολικά περίεργοι εργαζόμενοι ενδέχεται να έχουν χαμηλότερη απόδοση σε σχέση με τους συναδέλφους τους.
Η Le Cunff προτείνει, αντί να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στο πώς να ρυθμίσουμε την υπερβολική περιέργεια, ότι θα έπρεπε να αναρωτηθούμε για το πως να σχεδιάσουμε περιβάλλοντα που να λειτουργούν αρμονικά μαζί της. Για παράδειγμα τα σχολεία να δημιουργούσαν χώρο για τους μαθητές να ακολουθούν ελεύθερα την περιέργειά τους. ‘Η μέσω του επαγγελματικού προσανατολισμού, να γινόταν αντιστοιχία των ρόλων που ταιριάζουν στον τρόπο που λειτουργεί η προσοχή του ανθρώπου, αντί να τους αναγκάζει να ακολουθήσουν συμβατικές διαδρομές που βιώνονται ως πολύ πιο απαιτητικές και λιγότερο ενδιαφέρουσες.
Φυσικά, η υπερ-περιέργεια δεν εξηγεί τα πάντα σχετικά με τη ΔΕΠΥ, κάτι αναμενόμενο δεδομένου του πόσο συχνά η νευροδιαφορετικότητα και οι ψυχικές διαταραχές εμφανίζονται μαζί. Πολλά άτομα με ΔΕΠΥ πληρούν επίσης τα κριτήρια για διάγνωση αυτισμού, άγχους ή κατάθλιψης, καθένα από τα οποία φέρει τις δικές του προκλήσεις που θα έχουν επίδραση στην λειτουργία της προσοχής του ατόμου. Ενώ η υπερ-περιέργεια μπορεί να αποτελεί κεντρικό άξονα, είναι πολύ πιθανό να λειτουργεί παράλληλα με άλλες διαφορές στη λειτουργία του εγκεφάλου που μπορούν να ενισχύσουν ή να υπερισχύσουν των επιδράσεών της.
Αν αντιληφθούμε αυτό που σήμερα ονομάζεται ΔΕΠΥ ως μια αναντιστοιχία μεταξύ του τρόπου λειτουργίας της προσοχής και του περιβάλλοντος και όχι απλώς ως δυσλειτουργία, ανοίγουμε νέους ορίζοντες όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνουμε τα εκπαιδευτικά και εργασιακά περιβάλλοντα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε αξιολογήσεις που διακρίνουν την αδυναμία διατήρησης της προσοχής από μια έντονη τάση προς το καινούργιο και την εξερεύνηση.
